Tarhuntassa: zaginiona stolica Hetytów
Tarhuntassa to jedna z największych zagadek archeologii hetyckiej. Na początku XIII wieku p.n.e. wielki król Muwatalli II przeniósł stolicę imperium z Hattusa właśnie tutaj, do południowej Anatolii. Miasto jest wspomniane w dziesiątkach tekstów pisanych pismem klinowym, podpisywano w nim traktaty, stąd wyruszały armie. Jednak do dziś nie wiadomo dokładnie, gdzie znajdowała się Tarhuntassa. Poszukiwania trwają już ponad sto lat; jako lokalizacje proponuje się prowincje Mersin, Konya i Karaman, a każda z nich ma swoich zwolenników. Jest to rzadki przypadek, kiedy stolica imperium brązu pozostaje „geograficznym widmem”.
Historia i znaczenie
Przeniesienie stolicy do Tarhuntassy nastąpiło za panowania Muwatalliego II, najprawdopodobniej w latach bezpośrednio przed lub tuż po słynnej bitwie pod Kadesz (ok. 1274 r. p.n.e.) przeciwko egipskiemu faraonowi Ramzesowi II. Dokładne przyczyny przeniesienia pozostają przedmiotem dyskusji; główne hipotezy są następujące:
1. Wojskowo-strategiczna: zbliżenie centrum dowodzenia do syryjskiego teatru działań wojennych i ułatwienie logistyki w przededniu starcia z Egiptem.
2. Religijna: wzrost znaczenia kultu Boga Burzy (Tarḫunt), którego imię stało się nazwą nowego miasta (Tarḫuntašša — „miasto Tarḫunta”).
3. Ekonomiczno-komunikacyjna: kontrola nad południowymi szlakami morskimi i handlowymi przez Cylicję.
Po śmierci Muwatalliego II jego następca, Mursili III, przeniósł stolicę z powrotem do Hattusy. Jednak później Hattusili III mianował syna Muwatalliego, księcia Kuruntę, regionalnym królem Tarhuntassy. Z czasem Kurunta ogłosił się „Wielkim Królem” – czyli faktycznie rościł sobie prawo do statusu cesarza. Dwór hetycki zakwestionował te roszczenia i, według samych źródeł hetyckich, „zakopał traktat”. Na przełomie XIII–XII w. p.n.e. Suppiluliuma II informuje, że Hatti „zaatakowało i splądrowało miasto Tarhuntassa”, po czym ślady stolicy giną wraz z samym imperium.
Gdzie szukać Tarhuntassy
Hipotezy dotyczące lokalizacji
W ciągu stulecia poszukiwań proponowano dziesiątki lokalizacji. Wśród najczęściej dyskutowanych:
— okolice Mersin i zachodnia Cylicja;
— okolice Konya i góry Kızıldağ;
— wzgórze Sirkeli Höyük w prowincji Adana, gdzie zachował się monumentalny relief Muwatalli II;
— okolice Kayseri;
— stosunkowo niedawna (2019) hipoteza — duże stanowisko archeologiczne Türkmen-Karahöyük w pobliżu Çumra na równinie Konya.
Wszystkie te hipotezy opierają się na połączeniu poszlak: odległości, wzmianek o nazwach miejsc w tekstach, obecności monumentalnych reliefów oraz skali zachowanych ruin. Badacze otwarcie przyznają, że większość identyfikacji ma charakter spekulacyjny.
Zabytki związane z Tarhuntassą
Chociaż samo miasto nie zostało zlokalizowane, szereg zabytków monumentalnych jest z nim niewątpliwie powiązanych. Najważniejszym z nich jest hieroglificzno-luwijska tabliczka brązowa z Hattusy (Bronze Tablet), traktat między Tudhalią IV a Kuruntą z Tarhuntassy, odkryty w 1986 roku. Tekst ten szczegółowo opisuje granice królestwa Tarhuntassa i wymienia dziesiątki nazw miejsc w południowej Anatolii — jednak bez szczegółowej mapy geograficznej niezwykle trudno jest przyporządkować je do konkretnych lokalizacji.
Do Tarhuntassy zalicza się również serię monumentalnych reliefów skalnych i inskrypcji hieroglificznych w południowej Anatolii: Yalburt, Hatip, Karadağ, Kızıldağ. Wszystkie one wchodzą w skład ogólnego kręgu kulturowego „luwijskiego” i pomagają w rekonstrukcji religijnej i politycznej geografii regionu.
Co warto zobaczyć w związku z Tarhuntassa
Muzeum Cywilizacji Anatolijskich (Ankara)
Główne „materialne” ślady Tarhuntassy znajdują się dziś w gablotach Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze: fragmenty inskrypcji hieroglificznych, repliki tablicy z brązu, rekonstrukcje reliefów. Tutaj również, wśród steli z Hattusy, wystawiono teksty zawierające wzmianki o tym mieście.
Rzeźby skalne południowej Anatolii
Jeśli chcesz poczuć „ducha” tamtej epoki, najlepiej odwiedzić relief Sirkeli Höyük nad brzegiem Ceyhan — to najstarszy monumentalny relief heticki w Anatolii, przedstawiający właśnie Muwatalli II. Do nich należą również inskrypcje Hatip i Yalburt, które wymagają osobnej wyprawy.
Ciekawostki
- Tarhuntassa — jedyna stolica hetyjska, której dokładna lokalizacja do dziś nie została ustalona.
- Nazwa miasta (Tarḫuntašša) oznacza „(miasto) boga burzy Tarḫunta”; przeniesienie stolicy w to miejsce mogło być związane z reformą religijną.
- Tabliczka z brązu z Hattusa, odkryta w 1986 roku, jest największym znanym traktatem hetyckim i głównym źródłem informacji o królestwie Tarhuntassa.
- Książę Kurunta z Tarhuntassa ogłosił się „Wielkim Królem”, tworząc krótki okres dwukrólestwa w imperium hetyckim.
- Starożytna Tarhuntassa została zniszczona przez samych Hetytów za panowania Suppiluliuma II — jest to rzadki przypadek stolicy, która stała się „miastem-zdrajcą” w epoce brązu.
Jak dojechać
Ponieważ dokładna lokalizacja Tarhuntassy nie jest znana, nie ma tam osobnego punktu turystycznego. Najbardziej „namacalne” trasy związane z tą nazwą to:
— Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze: centrum miasta, dostępne pieszo z placu Ulus;
— Sirkeli Höyük w prowincji Adana: około 40 km od Adany, najlepiej dojechać wynajętym samochodem;
— Kızıldağ i Karadağ w prowincji Konya: wymagają specjalnej wycieczki i doświadczenia w jeździe w terenie;
— Türkmen-Karahöyük w pobliżu Çumra: stanowisko archeologiczne, ale bez wyposażonej ekspozycji dla turystów.
Porady dla podróżnika
Jeśli interesuje Cię właśnie Tarhuntassa, zacznij od Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze — zgromadzono tam kluczowe inskrypcje i repliki tabliczek z brązu, a teksty towarzyszące pomagają zrozumieć, dlaczego ta zaginiona stolica była tak ważna. Po wizycie w muzeum warto kontynuować trasę terenową do stanowiska archeologicznego Sirkeli Höyük, a następnie, jeśli czas na to pozwala, do inskrypcji luwijskich w południowej Anatolii.
Na same pola wykopalisk w południowej Anatolii zabierz samochód, wodę pitną i solidne obuwie: infrastruktura jest minimalna, a drogi miejscami gruntowe. Warto wcześniej zapoznać się z aktualnym stanem hipotez — akademicka dyskusja na temat lokalizacji Tarhuntassa trwa, a z każdym sezonem terenowym obraz staje się coraz bardziej precyzyjny.
